पहिला सण

"भारत हा कृषिप्रधान देश आहे. येथील ७०% जनता शेतीवर उदरनिर्वाह करते." ऐकून/वाचून चोथा झालेले हे वाक्य. जरा खोलात जाऊन पहिले तर या fact चा आमच्या गावातल्या सणासुदीवर प्रचंड प्रभाव आहे. त्याच्यामुळेच कदाचित बेंदूर हा गावाचा पहिला सण. तुमच्या भागात याला पोळा सुधा म्हणत असतील. पण आमच्या गावात पोळा हा शब्द फक्त शाळेत पोरांना "महाराष्ट्रतील सण" हा धडा शिकवताना कानावर पडतो. नंतर कधीच नाही.

तसा गुढी पाडवा पण मस्त साजरा होतो पण बेंदूर जरा जास्त खास असतो. बेंदूर २ असतात. कर्नाटकी बेंदूर आणि महाराष्ट्री बेंदूर. कर्नाटकी बेंदूर हा आधी येतो मग महाराष्ट्री बेंदूर. कर्नाटकी बेन्दराला "कर्नाटकी" का म्हटले जाते व महाराष्ट्री बेन्दराला " महाराष्ट्री" का म्हटले जाते ते माहित नाही. माहित करून घ्यायचा प्रयत्न केला पण अजून समजलं नाही. गावात कर्नाटकाचा द्वेष केला जातो पण बेंदूर मात्र कर्नाटकी साजरा केला जातो. कारण माहित नाही. कदाचित कर्नाटकाची जवळीक याचे कारण असेल. (नसेल पण. उगाच तुक्का मारला.)

कर्नाटकी बेंदूर हा ज्येष्ठ द्वितीयेला येतो आणि दणक्यात साजरा केला जातो. ३ गोष्टी नेमाने केल्या जातात.

१. जनावरांची सेवा:
गोठ्यातील सर्व जनावरांना गरम पाण्याने अंघोळ घालून त्यांची शिंगे ऑइल रंगाने रंगवणे. नंतर त्यांची पूजा करून त्यांना पुरणाची पोळी व बाजरीचा खिचडा चारणे (खिचडी नाही खिचडा. बाजरी भरडून त्यात गूळ मिसळला जातो. त्याला खिचडा म्हणतात), इत्यादी कामे सकाळी ७ ते ११ च्या दरम्यान संपवली जातात.
८०% वेळ बैलांची सेवा. उरलेला २०% म्हशींसाठी. बैलांना अंघोळ घालून सजवण्यात वेगळीच मजा असते. शिंगे रंगवलेले बैल काय रुबाबदार दिसतात. त्यांना दृष्ट लागू नये म्हणून घरच्या बायका त्यांना काजळ लावतात. म्हशींचे तसे नाही. कितीही धुतले तरी returns फार कमी.
पूर्वी प्रत्येक घरात एक बैल जोडी असायची आणि काही म्हशी असायच्या. आता बैल जोड्या जवळपास नाहीतच. चुकून एखाद्याकडे. त्यामुळे बैलांचा तो रुबाब आता पाहायला मिळत नाही. बैल जोड्या सुधा आता खूप महाग झाल्या आहेत. किमान ७० हजाराच्या खाली मिळत नाहीत. अजून ७० हजार घातले तर जुना ट्राक्टर येतो.

२. बेंदूर तळणे:
मी: "आई, बेंदूर काय तळलाय?"
आई: "कांद्याची भजी आणि धपाटे"
मी: "भज्या संगं धपाटे?"
आई: "भजी नुसती खा आणि धपाट्या संगं दही"
तात्पर्य: नेर्ली गावात बेंदूर तळला जातो.

गावात बेंदराच्या दिवशी प्रत्येकाची घरी तळलेले पदार्थ करतात. त्यालाच बेंदूर तळणे म्हणतात. बेंदराच्या वेळी बऱ्यापैकी पेरण्या आटपलेल्या असतात. पिकं नुकतीच वर येऊ लागलेली असतात. थोडासा विश्रांतीचा वेळ असतो. तो celebrate करण्यासाठी काहीतरी चमचमीत करून खाणे हा बेंदूर तळण्यामागचा हेतू. मग कोणी भजी तळतात तर कोणी शाबुचे सांडगे. धपाटे मात्र सगळेजण करतात. दही-धपाटे म्हणजे जोरात जेवण. बेंदूर तळण्याचा आणि खाण्याचा कार्यक्रम दुपारपर्यंत चालतो. नंतर मग आपो आप डुलकी लागते.

३. करीचा बैल:
करीचा बैल हा एक धमाल प्रोग्राम असतो. गावातले सगळे लोक भरभरून सहभागी होतात.
"कर" ही एक दोरी असते, जी गावाच्या वेशीवर बांधलेली असते. आमच्या वेशीवर एका बाजूला पिंपळाचे झाड आहे. दुसऱ्या बाजूला खांब रोवून, झाडापासून खांबापर्यंत दोरी बांधली जाते. या दोरीला सुबाभूळीच्या फांद्या अडकवलेल्या असतात. दोरीच्या मध्यभागी पुरणाची पोळी आणि नारळ बांधलेला असतो. या दोरीच्या खाली सुबाभूळीच्याच फांद्यांचा ढीग टाकलेला असतो. पळत येऊन उडी टाकल्याशिवाय हा ढीग पार करता येत नाही एवढी उंची असते. हे झालं करी बद्दल.

आता बैला बद्दल थोडे. हा बैल chosen one असतो. गावातील "गावधणी" पाटलाचा हा बैल. "गावधणी" हि पाटलांसाठी सर्वोच्च पदवी. हां तर या बैलाला पाटलांच्या वाड्यात भरपूर सजवले जाते. शिंगाना फुगे, अंगावर झालर, शेपटीचे केस नीट कापून व्यवस्थित आकार दिला जातो. एकूण काय या बैलाची चैनी असते. चैनीचा कहर म्हणून बैलाला दारू पाजली जाते. दारू पिल्यानंतर बैलाला मस्त झिंग चढते. संध्याकाळी ६ वाजेपर्यंत "कर" बांधणे आणि "करीचा बैल" सजवणे उरकून घेतले जाते.

आता आली मिरवणुकीची वेळ.
बैलाला दारू पाजत असतानाच मंडळांची पोरं हालगी तापवायला सुरवात करतात. थोड्याच वेळात हालगी कडाडू लागते. सोबतीला १०-१५ लेझमी . झिंग चढलेला हा बैल मग मिरवणुकीसाठी बाहेर काढला जातो. मिरवणूक सुरु. हलगी आणि लेझमींचा खेळ रंगू लागतो. ठरलेल्या रस्त्याने मिरवणूक जोशात पुढे सरकत राहते. बैलाला आवरण्यासाठी ४ मुसक्या बांधल्या जातात. काही हट्टीकट्टी पोरं या मुसक्या धरून असतात. बैलाच्या पुढे वात्रट पोरं हूल देण्याचा प्रयत्न करत असतात. काठीला लाल कापड लावून बैलापुढे मिरवतात. बैल भुजतो. सैरभैर होतो. कोणाच्याही अंगावर धावून जातो. मुसक्या धरलेल्या पोरांना काम लागते. बैलाला आवरता आवरता त्यांना घाम फुटतो. बघ्यांचे मनोरंजन होते.

या मिरवणुकीचे काही ठरलेले stops आहेत. पाटलांचा वाडा, संकपाळ गल्ली, सडोल्यांचे घर आणि मग गाव चावडी. प्रत्येक ठिकाणी बैलाच्या पायावर पाणी घातले जाते. सुवासनी बैलाला ओवाळतात. लेझमीचा एक डाव होतो. आणि मग परत मिरवणूक चालू. भैरोबाच्या देवळाला येढा घालून मिरवणूक वेशीच्या बाहेर पोहोचते. करीपासून किमान २०० मीटर अंतर दूर.

यावेळी बैला सोबत फक्त ४ जण राहतात. बाकीचे करी जवळ येतात. थांबलेल्या ठिकाणापासून बैलाला पळवत आणले जाते. एकदम वेगाने बैल आणि सोबतची पोरं करीकडे पळत येतात. त्यावेगात बैल आणि त्याच्या सोबतची पोरं त्या बाभळीच्या ढिगावरून उडी टाकतात. पोरांचा म्होरक्या करीला बांधलेली पोळी तोडून सोबत घेऊन जातो. आणि काही सेकंदात तो ढीग रिकामा होतो. बाजूला उभे असलेले गावकरी मिळेल तितक्या फांद्या उचलतात आणि घराच्या वाटेला लागतात. बैलाने ओलांडलेल्या या फांद्या खूप पवित्र मानल्या जातात. ह्या फांद्या मग घरावर टाकल्या जातात. श्रद्धा अशी आहे कि ज्याच्या घरावर फांदी असते, त्याची शेतं त्या फांदी प्रमाणे हिरवीगार राहतील.

तो झिंग चढलेला बैल आणि ती झिंग चढलेली पोरं. त्या फांद्यांना अचानक आलेली किंमत. बैलाची उडी. म्होरक्याचे ते पोळी तोडणे. आणि लोकांचे ते फांद्या लुटणे. एक अविस्मरणीय अनुभव. खासकरून लहान पोरांसाठी. माझे घर अगदी वेशी जवळ असल्यामुळे आज पर्यंत अनेकदा हा सोहळा मी एकदम जवळून अनुभवला आहे. पण जितक्या वेळा अनुभवेन तितका कमीच वाटतो.